Prikazivanje ljudskih ili životinjskih figura bilo kojim načinom likovnog izražavanja postojalo je od najstarijih perioda ljudske historije, od pećinskih crteža paleolitskog čovjeka, skulptura i figurina neolitika, kroz metalne periode prahistorije, preko antike i srednjeg vijeka sve do naših dana. U pojedinim periodima ili u pojedinim društvenim zajednicama elementi figuralike bivali su više ili manje potisnuti ornamentalnim, geometrijskim načinom izražavanja likovnosti. Likovno stavaralaštvo u bilo kojem obliku sadržavalo je u sebi izuzetnu mnogoznačnost, te je, prilikom arheoloških istraživanja, svaki objekt koji sadži elemente figuralnog privlačio posebnu pažnju, predstavljao svojevrstan izazov za što dubljim i potpunijim prodiranjem u unutrašnji sadržaj, u simbolična značenja i duhovni smisao figuralnog oblika. Kao što u pojedinim epohama ili užim periodima preteže figuralno nad geometrijskim i obrnuto, tako su i neke društvene zajednice bile manje, a neke više "osjetljive" prema figuralnom izražavanju. Japodi predstavljaju jednu od takvih prahistorijskih populacija na sjeverozapadnom Balkanu u čijem je kulturnom izrazu sadržana snažna figuralna komponenta. Ova tendencija japodske kulture najvećim brojem do sada poznatih primjeraka usmjerena je na primijenjenu umjetnost i sitnu plastiku, ali na ograničenom broju objekata dostiže nivo monumentalne figuralne umjetnosti visokog dometa. Ogromnu većinu figuralnih objekata kreirali su sami Japodi, bez obzira na utjecaje sa širih alpskih, mediteranskih i podunavskih prostora. U isto vrijeme, većina prahistorijskih populacija u bližem i udaljenijem susjedstvu, svoju likovnost manifestira razvojem geometrijskog stila, dok malobrojni figuralni objekti uglavnom predstavljaju uvozne objekte, a rijetko domaće stvaralaštvo. Sa razvojem historiografije i arheologije u našoj zemlji, uz ostale prahistorijske kulture i skupine plemena, i Japodi su privukli intenzivniju pažnju istraživača već u posljednjim decenijama XIX vijeka. Interes historiografa bio je usmjeren na podatke koje donose antički izvori o borbama protiv Rimljana, kao i na podatke antičkih itinerera, na osnovu čega su razmatrani odnosi Japoda prema Rimu i određivana japodska teritorija. Krajem istog vijeka, u vezi s osnivanjem muzeja u Sarajevu i Zagrebu, i na teritoriji Japoda organizirana su velika iskopavanja značajnih arheoloških lokaliteta, čime je pažnja usmjerena na karakteristične ostatke njihove kulture. Među nalazima su se pojavili i figuralno oblikovani objekti, od kojih su neki odmah izazvali interesovanje najeminentnijih stručnjaka toga vremena.1 Vrijeme između dva svjetska rata nije pogodovalo arheološkim istraživanjima, ali i u tom periodu pojavljivali su se pojedinačni nalazi, uglavnom kamenih objekata iz perioda rimske vlasti, a ponekad i objekti autohtone japodske kulture, među kojima su najznačajnije japodske kamene urne. U to vrijeme objavljeni su i nalazi iz Vinice u Sloveniji, za koje se smatralo da takođe pripadaju japodskoj kulturi,  a rasprave ili dijelove rasprava o pitanjima vezanim za Japode objavljuju i drugi autori. Poslije drugog svjetskog rata počinje serija sistematskih istraživanja japodske kulture. Pregledaju se poznati, otkrivaju novi arheološki lokaliteti, organiziraju veća arheološka iskopavanja, naročito na području Bihaćke kotline i Like. Kao reztultat ovih istraživanja pojavila su se nova saznanja i novi materijal, među kojima i čitav niz figuralno oblikovanih i ukrašenih objekata (ulomci kamenih urni sa figuralnim predstavama, figure na metalu, figurine od jantara, neke predstave na keramici) koji je zahtijevao i omogućavao kompleksnije interpretacije ne samo novih, već i ranijih nalaza, pa čak dopuštao i sintetiziranje rezultata, što je dovelo do toga da se kulturom, umjetnošću i historijom Japoda bavi čitava plejada istraživača.

JAPODI

Među prahistorijska plemena na sjeverozapadnom Balkanu spadaju i Japodi, čiji su pripadnici nastanjivali relativno veliki prostor. Utvrđeno je da su se Japodi kao etnička grupa formirali na ovom tlu i da nisu znatnije mijenjali prvobitno područje. Koliko je moguće zapaziti, razvoj japodske kulture išao je ravnomjerno, bez nekih izrazitijih preloma. Čak ni tako značajan historijski događaj kao što je rimska okupacija japodske zemlje nije doveo do oštrih promjena u materijalnoj kulturi. Objekti rimske provincijalne mode upotrebljavaju se ravnopravno s domaćim oblicima, a dostignuća rimske civilizacije, posebno u duhovnoj oblasti (latinski jezik i pismo, kultovi, vjerovanja idr.) prihvataju u početku samo gornji slojevi japodskog društva. Tokom viševjekovne rimske vlasti Japodi su svakako u znatnoj mjeri romanizovani, ali su ipak sačuvali neke elemente sopstvene kulture koje su, u periodu Seobe naroda, predali starim Slovenima, sa čijim doseljenjem na naše prostore u potpunosti nestaje japodski identitet. Teritorija. Pitanje prostora koji su Japodi nastanjivali rješavano je pretežno na osnovu podataka iz antičkih izvora, ali i uz pomoć do sada otkrivenih, po mnogo čemu, specifičnih materijalnih ostataka njihove kulture. Smatra se, da su Japodi naseljavali veliko područje koje je obuhvatalo: širi prostor oko srednjeg toka Une kod Bihaća u Bosni, današnju Liku i Gorski Kotar u Hrvatskoj i, možda, Belu Krajinu u Sloveniji. Naravno, teško je sa sigurnošću određivati preciznije granice, s jedne strane zbog neravnomjerne i nedovoljne istraženosti, a sa druge stoga što se mora računati i s jačim ili slabijim miješanjem neposredno susjednih plemena u graničnom pojasu, kao i sa činjenicom da plemenske granice nisu predstavljale stalnu i čvrsto fiksiranu liniju u smislu današnjih granica. Takođe, treba računati sa proširivanjem ili smanjivanjem teritorija jedne plemenske zajednice na račun susjeda u različitim periodima njene historije. Smatra se, da je južna granica prema Liburnima išla dolinom rijeke Zrmanje, zatim jugozapadno i zapadno masivom Velebita, mada je još uvijek otvoreno pitanje da li su Japodi u nekom periodu svoje istorije držali dio obale Jadranskog mora u današnjem Podgorskom kanalu. Iako su o tome mišljenja podijeljena, preteže ono po kome su Japodi prije bili primorci nego pomorci, posebno s obzirom na vjekovnu talasokratiju neposrednih susjeda Liburna. Čini se, da su između Japoda i Liburna postojali manje više prijateljski odnosi, s obzirom na arheološki dokumentovanu dosta intenzivnu i dugotrajnu razmjenu dobara. Na sjeverozapadu, sjeveru i sjeveroistoku, prema Kolapijanima, Karnima i Histrima japodska zemlja protezala se do planine Snežnik i gornjih tokova Mrežnice, Korane i Gline. Sudeći po antičkim vijestima o zajedničkim pohodima na rimske gradove Akvileju i Tergeste, izgleda da su među plemenski odnosi Histra, Karna i Japoda, bar povremeno, bili takvi da su omogućavali određeni nivo saradnje. Granica prema istoku stavlja se na desnu obalu Une, obuhvatajući, vjerovatno i sjeverozapadne obronke planine Grmeč između Bihaća i Bosanske Krupe. Istočno susjedstvo Japoda (područje Sanskog Mosta), vjerovatno je pripadalo plemenu Mezeja. Upoređivanjem do sada poznatih arheoloških nalaza iz okoline Bihaća i iz porječja Sane, uprkos nevelikoj udaljenosti (oko 60 km), između tih područja nije dokumentovana značajnija razmjena, pa se može opravdano pretpostaviti da međusobni odnosi nisu bili prijateljski. Ipak, nedovoljna istraženost prostora između Une i Sane ne dozvoljava, za sada, sigurniju definiciju odnosa između Japoda i Mezeja. Prema novijim istraživanjima, na prostor oko današnjeg Bosanskog Petrovca smiješta se, doduše tek u rimsko doba, pleme Deria, a u dolini gornjeg Unca (današnji Drvar) pleme Sardeata.  Sasvim jugoistočno (područje Bosanskog Grahova), susjedi Japoda bili su Dicioni. O ova tri plemena malo se zna, jer su pisani izvori oskudni a arheološka istraženost sasvim nedovoljna. U geomorfološkom i klimatskom pogledu japodska zemlja je pretežno brdsko-planinska s obiljem šuma i kraškim poljima, sa dolinama rijeka koje teku prema sjeveru ili poniru. Najveći vodeni tok je rijeka Una čija dolina predstavlja prirodni putni pravac između panonske nizije na sjeveru i jadranske obale na jugu. Oblast pripada kontinentalno-planinskoj klimi s oštrim zimama i povremenim prodorima mediteranskih utjecaja. Viši dijelovi su pogodovali stočarstvu, a u rječnim dolinama i pojedinim kraškim poljima bilo je uslova za zemljoradnju. 

Historija

 Razvoj japodske kulture odvijao se, približno, tokom posljednjih hiljadu godina stare ere. Za starije periode malobrojni nalazi ne omogućuju ni okvirnu skicu događanja. Nekoliko nalazišta ranog bronzanog doba pokazuju određene srodnosti, ali još nisu dovoljni za potpuniju sliku toga vremena. Tek iz srednjeg i kasnog bronzanog doba, od polovine drugog milenija stare ere, iz vremena koje je neposredno prethodilo formiranju japodskih plemena, istraženo je jedno značajno s obzirom na vjekovnu talasokratiju neposrednih susjeda Liburna. Čini se, da su između Japoda i Liburna postojali manje više prijateljski odnosi, s obzirom na arheološki dokumentovanu dosta intenzivnu i dugotrajnu razmjenu dobara. Na sjeverozapadu, sjeveru i sjeveroistoku, prema Kolapijanima, Karnima i Histrima japodska zemlja protezala se do planine Snežnik i gornjih tokova Mrežnice, Korane i Gline. Sudeći po antičkim vijestima o zajedničkim pohodima na rimske gradove Akvileju i Tergeste, izgleda da su među plemenski odnosi Histra, Karna i Japoda, bar povremeno, bili takvi da su omogućavali određeni nivo saradnje. Granica prema istoku stavlja se na desnu obalu Une, obuhvatajući, vjerovatno i sjeverozapadne obronke planine Grmeč između Bihaća i Bosanske Krupe. Istočno susjedstvo Japoda (područje Sanskog Mosta), vjerovatno je pripadalo plemenu Mezeja. Upoređivanjem do sada poznatih arheoloških nalaza iz okoline Bihaća i iz porječja Sane, uprkos nevelikoj udaljenosti (oko 60 km), između tih područja nije dokumentovana značajnija razmjena, pa se može opravdano pretpostaviti da međusobni odnosi nisu bili prijateljski. Ipak, nedovoljna istraženost prostora između Une i Sane ne dozvoljava, za sada, sigurniju definiciju odnosa između Japoda i Mezeja. Prema novijim istraživanjima, na prostor oko današnjeg Bosanskog Petrovca smiješta se, doduše tek u rimsko doba, pleme Deria, a u dolini gornjeg Unca (današnji Drvar) pleme Sardeata. Sasvim jugoistočno (područje Bosanskog Grahova), susjedi Japoda bili su Dicioni. O ova tri plemena malo se zna, jer su pisani izvori oskudni a arheološka istraženost sasvim nedovoljna. U geomorfološkom i klimatskom pogledu japodska zemlja je pretežno brdsko-planinska s obiljem šuma i kraškim poljima, sa dolinama rijeka koje teku prema sjeveru ili poniru. Najveći vodeni tok je rijeka Una čija dolina predstavlja prirodni putni pravac između panonske nizije na sjeveru i jadranske obale na jugu. Oblast pripada kontinentalno-planinskoj klimi s oštrim zimama i povremenim prodorima mediteranskih utjecaja. Viši dijelovi su pogodovali stočarstvu, a u rječnim dolinama i pojedinim kraškim poljima bilo je uslova za zemljoradnju. 

Naselja, način stanovanja i privreda

 Istraživanje japodskih naselja još je u začetku. Postoje podaci o pojedinačnim stambenim objektima, stratigrafiji i pokretnom materijalu, dok nedostaje sagledavanje ukupnog uređenja, zanatskih i drugih djelatnosti unutar naselja. Naselja na uzvišenim, prirodno zaštićenim brežuljcima - gradine karakterišu snažni kameno-zemljani zaštitni bedemi građeni tehnikom suhozida i majstorski prilagođeni konfiguraciji terena. Na ličkom prostoru registrovano je oko 150 ovakvih naselja, a na širem prostoru srednjeg toka Une oko 50, mada, s obzirom na graničnu poziciju, za neke nije sigurno da pripadaju japodskoj teritoriji. Unutar mikroregije gradine zauzimaju dominantne položaje što je omogućavalo nadgledanje šireg prostora, raspoređene su na obodima polja, čime je obezbijeđena kontrola plodnih površina i ispaše za stoku, a jedna ili više gradina štite najlakši prilaz u polje, ili pravce duž rječnih dolina. Na prostoru Like otkriveno je i 35 pećina koje su (neke povremeno), služile za stanovanje,  a na rijeci Uni utvrđeno je postojanje 5 sojeničkih naselja, od kojih je istraženo ono u selu Ripač  kod Bihaća i sondirano novo-otkriveno sojeničko naselje na slapu Bukva kod Lohova (Bihać). Kako je prostor unutar gradina bio ograničen zaštitnim bedemima, mora se pretpostaviti da su objekti bili raspoređeni po određenom redu: kružno uz bedeme, možda duž jednog ili više prolaza (kao na Radekinoj gradini u Mekinjaru u Lici). Kod nekih gradina dio kuća bio je raspoređen na većim ili manjim terasama na padinama uzvišenja. Nešto više podataka o začecima protourbanog uređenja japodskih naselja postoji iz sojeničkog naselja u Ripču na osnovu rasporeda brojnih kočeva-soha (otkriveno je preko 2.500), grupiranih u obliku pravougaonika, veličine približno 6 x 12 m između kojih su bili uski prolazi za čamce, vodeni putevi. Stambeni objekti otkriveni na gradinama, većinom jednodjelni, rjeđe dvodjelni, pravougaonog oblika imali su temelje od kamenog suhozida, dok je gornji dio, vjerovatno, bio od drveta, možda od pritesanih oblica, cijepanih dasaka, ili pletera oblijepljenog ilovačom. Krov je bio od snopova slame, a pod od nabijene ilovače s ognjištem u jednom uglu. Na nekim gradinama u Lici, izgleda da su starije kuće bile manjih dimenzija (3x 3 m), dok je kasnije stambeni prostor nešto veći (6x4 m). Sojeničke kuće na rijeci Uni bile su u cjelini izgrađene od drveta.

Kultovi i religija

 Tragovi duhovnog života Japoda odražavaju se: u kultu mrtvih, kultovima božanstava, kroz simbolični sadržaj nekih objekata materijalne kulture, u tragovima obreda i vjerovanja većinom izraženih kroz figuralno izrađene ili ukrašene objekte kojima je posvećena ova knjiga. U kultu mrtvih koji je već djelimično prikazan kroz način sahranjivanja, zastupljena su dva manje više istovremena obreda: sahranivanje i spaljivanje, pa se smatra da bi se moglo raditi o dvije komponente: autohtonoj (sahranjivanje) i o utjecaju ili prilivu stanovništva s prostora kulture polja s urnama (spaljivanje). Nedostatak oružja u grobovima odražava norme i postupke koji su važili u sepulkralnom kultu, kao i obred libacije o kome će još biti govora u vezi sa figuralnim prikazima tog obreda. Dosadašnji podaci o religijskim kultovima većinom potječu iz perioda rimske okupacije japodske zemlje, ali se za neke (Silvan, Diana, Liber, Libera), s dovoljno razloga smatra da reflektuju stariju tradiciju i da se pod imenima rimskih bogova kriju božanstva iz autohtonog japodskog panteona. Najizrazitiji primjer identifikacije starijeg japodskog božanstva Binda s rimskim Neptunom otkriven je u poznatom svetilištu sub divo na izvoru Privilica kod Bihaća. Posvete Bindu pisane su latinskim  jezikom i pismom u ime japodskih praeposita i princepsa na kamenim žrtvenicima ukrašenim domaćom tehnikom urezivanja, ali geometrijske i figuralne predstave pretežno pripadaju rimskoj ikonografiji. Od obreda u Bindovom svetilištu dokumentovano je paljenje vatre na žrtvenicima i žrtvovanje koza i goveda.