U pisanim dokumentima nije pronađen tačan datum izgradnje ove džamije ali , upoređujući ovu džamiju sa sličnim džamijama podignutim u Krajini, te po izgledu i obradi drvenih dijelova enterijera, može se pretpostaviti da ova džamija datira iz 19. stoljeća.

            Objekat džamije je pravougaone osnove razvijene po dužini, vanjskih gabaritnih dimenzija cca 7.80x9.50 m+2x7.80 m (trijem).    Zbirna korisna površina objekta je cca 94 m2 (49 m2 prizemlje+32 m2 mahfil+13 m2 trijem). Džamija je zidana od kamena, a vanjske i unutrašnje fasade su malterisane i okrečene.

            Kod rješenja ulaznog prostora trijema prepoznaje se koncept poluzatvorenog ulaznog trijema, kojeg karakterizira zatvaranje donjeg dijela ulaznog dijela punim zidom i izrada gornjeg dijela u vidu trijema sa stupovima. Sličan trijem ima džamija u Todorovu (ova džamija nalazi se na putu između Pećigrada i Vrnograča i izgrađena je 1868. godine). Ovakvi trijemovi su bili karakteristični za Krajinu, ali su se, počev od kraja XIX stoljeća, trijemovi često zatvarali zidom i transformirali se u zatvorene trijemove, ili su se unutar njih izvodili vanjski mahfili (Bećirbegović, 1999, str. 138 i 168). Kod džamije unutar grada Jezerskog, preko stupova trijema, zakovane su daske i drvene ploče.

            Robusni drveni stup presjeka cca 20x20 cm, postavljen ispod bočnog mahfila, preko drvene podvlake presjeka cca 20x25 cm oslonjene učepljenjem u mihrabski jugoistočni zid i ulazni, sjeverozapadni zid, te preko drvenog sedla presjeka cca 20x25 cm, čiji konzolni istaci dostižu dužinu od cca 100 cm,  preuzima opterećenja etaže mahfila. Na ovu glavnu podvlaku bočnog mahfila postavljenu u pravcu okomitom na mihrabski zid, oslonjena je čeona drvena podvlaka prednjeg mahfila. Sedlo nosivog stupa profilirano je na način da se presjek drvene grede sužava prema konzolnim krajevima koji završavaju volutama.

            Pristup džamiji je sa sjeverozapadne strane, preko ulaznog trijema visine dvije etaže, koji se, zajedno sa zatvorenim prostorom džamije, nalazi pod jedinstvenim četverovodnim krovom.

            Prostor za obavljanje namaza u prizemlju površine cca 49 m2, znatno je povećan mahfilom postavljenim uz dva zida. Prednji mahfil je dubok cca 3,20 m dok je bočni mahfil širok cca 2.45 m, čime se ostvaruje korisna površina mahvila od 32 m2, a ukupna korisna površina unutrašnjeg prostora džamije iznosi cca 94 m2. Upotreba ovakvog mahfila u zbiru sa tloctnom površinom centralnog prostora znatno je povećala ukupnu  površinu korisnog prostora, kao i mogući broj vjernika koje je džamija mogla primiti za vrijeme namaza, što je rezultat specifičnih političkih, ekonomskih i vojnih prilika koje su vladale u regionu zapadne Bosne u XVII i XVIII stoljeću (Bećirbegović, 1999, str. 58-63 i str. 127-129).

            Mahfilu se pristupa jednokrakim drvenim stepeništem postavljenim uz zid lijevo od ulaznih vrata, postavljenih u sredini sjeverozapadnog zida. U središnjem dijelu prednjeg mahfila postavljen je polukružni istak za mujezina.

            Mihrab, gabarita cca 120 cm širina x 340 cm visina, u formi eliptične niše, izveden je u jugoistočnom zidu. Mihrab je izveden bez okvira. Gornji dio niše mihraba dekoriran je sa pet horizontalnih pojaseva, a pojasevi imaju linijske i trugaone ukrase naglašene bojom i plitkom profilacijom. 

            Desno od mihraba je drveni mimber. Ulazni otvor je polukružno zasveden sa talasasto profiliranim završetkom i motivom polumjeseca. Bočna ograda stepeništa, kao i bočne stranice mimbera su profilirane i ukrašene geometrijskim motivima zvijezda i talasa. Iznad podijuma mimbera je pokrov oslonjen na četiri stupa koji u vrhu imaju polukružne završetke. Kupa mimbera je šatorasta sa osmougaonim završetkom. Mimber je ukrašen polihromnim bojenim dekoracijama.

            Balustrada drvene ograde mahfila je profilirana i bojena, kao i donji dekorativni friz sa motivima lukova izrezbarenim na čeonoj dasci mahfila.

            Džamija ima dva pojasa pravougaonih prozorskih otvora. Na ulaznoj fasadi dva prozora se nalaze u donjem redu, na jugozapadnoj fasadi imamo po jedan prozor u donjem i gornjem redu, na jugoistočnoj fasadi imamo po dva prozorska otvora, a na sjeveroistočnoj fasadi imamo jedan prozor u gornjem redu.

            Na jugoistočnoj fasadi postavljena su četiri prozora u donjem i dva u gornjem redu, dok su na ulaznoj fasadi postavljena samo dva prozora u gornjem redu, iznad krova trijema. Prozori gornjeg i donjeg niza nisu postavljeni u istim vertikalnim osovinama. Prozori su dvokrilni, jednostruki, zastakljeni običnim staklom. Na prozoru donjeg pojasa jugoistočne fasade postavljeni su željezni demiri.

            Džamija je pokrivena strmim četverovodnim krovom iz čijeg središta izlazi drvena munara. Nagib krovnih ploha je približno 40 o. Krovni oluci nisu izvedeni.

            Krovna konstrukcija je drvena, a kao pokrov je primijenjen dvostruko falcovani crijep. Originalni pokrov, koji je bio od šindre, zamijenjen je crijepom  . Kod konstruktivnog rješenja krovne konstrukcije primijenjena je kombinacija uspravne stolice sa pajantama-razuporama.

            Sa mahfila se jednokrakim drvenim merdevinama postavljenim uz sjeveroistočni zid penje u tavanski prostor. Na munaru se pristupa sa sredine tavanskog prostora i penjući se spiralnim stepeništem izlazi na tzv. otvorenu galeriju šerefeta. Srednji drveni jarbol izveden je od hrastovog trupca koji u svom dnu ima približan presjek 18x18 cm, koji se prema vrhu sužava i prelazi u približan presjek 16x16 cm i koji prolazi cijelom dužinom kroz etaže mahfila i prizemlja džamije i potpuno je vidljiv u enterijeru džamije.

            Munara je izvedena od 8 drvenih rubnih stupova koji su bili zakošeni sa vanjske strane, a poprečni presjek ovih drvenih stupova se postepeno sužavao idući od baze munare prema njenom vrhu. Vertikalna konstrukcija munare oslonjena je na podnicu izrađenu u formi drvenog roštilja.

            Prije 30-40 godina, vanjski plašt, tijelo munare je u potpunosti obložen pocinčanim limom.

            Kao posljedica ratnih djelovanja, džamija je bila direktno pogođena granatom u gornjoj zoni jugoistočnog zida, što je uz oštećenje krovnog pokrivača uzrokovalo uništavanjem šišeta stropa džamije. Strop je zaštićen improviziranim oblogama od drvenih ploča i najlona koji je letvama pričvršćen po ovoj privremenoj  konstrukciji u svrhu zaštite enterijera džamije od daljnjeg propadanja.

            Uz džamiju se nalazi i jedan nišan, sa natpisom, u kojem je naznačeno da je na tom mjestu ukopan izvjesni Bekir Mahmutović (Mujezinović, 1998, str.88).

            Uz samu ogradu mezarja, desno od ulaznog džamijskog trijema, nalaze se dva tzv. hadžijska kamena (hadžin-taša). Nije poznato od kada postoji tradicija postavljanja hadžijskih kamenova, jer o tome nije pisano u vjerskim ili historijskim dokumentima. Po kazivanju živih svjedoka-šahida posljednjih hadžin-taševa, hadžijski kamen je mjesto sa kojeg hadžije kreće na hadžiluk i sa koga se oprašta od svojih najmilijih i traži halal od njih, kao i ostalih džematlija, rodbine i komšija. Nakon klanjanja dva rekjata u džamiji, hadžija u pratnji najbliže rodbine ide do taš-kamena, penje se na njega, prouči euzu i bismillu, rabi jessir, zahvali se Allahu dž.š., učini salavat Poslaniku i održi govor, zatraži halal od prisutnih, obaspe djecu bombonama i sitnim kovanim novcem, daruje hodžu darovima, a svoju suprugu ovlasti da, za njegovog odsustva, upravlja njegovim imetkom i to iz kuće (Hadžić Nijaz, Medžlis Bužim (1579-1999), džemati, džamije, imami, Bužim, BZK Preporod, 2000, str. 279).

            Zgrada koja je naseljena nalazi se u jugoistočnom uglu grada, odmah do ulaza( dimenzije: 7.8x7.9 m). Sagrađena je od istog materijala kao i džamija.

Dvije zgrade uz istočni bedem, koje je u planu grada nacrtao Truhelka,više ne postoje (Truhelka, 1904, 42).

Izvori: http://old.kons.gov.ba/

Tekst i slike obradio: Igor Pečenković, dipl.ecc.hot.